सामाजिक संरचनामा रहेका जनावरहरूमा प्रजनन प्रेरणा एक जटिल प्रक्रिया हो; मस्तिष्कले नियन्त्रण गर्ने यस प्रक्रियामा आन्तरिक संकेतहरू जस्तै हर्मोन र बाह्य कारणहरू जस्तै सम्भावित जोडीहरूसँगको अन्तरक्रियाले प्रभाव पार्छ।
पूर्वमस्तिष्कको प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स (PFC) लामो समयदेखि सामाजिक व्यवहारका विभिन्न पक्षहरू नियन्त्रित गर्ने महत्वपूर्ण भागको रूपमा परिचित छ। रकफेलर विश्वविद्यालयको ल्याबमा नथानियल हेन्ट्जको नेतृत्वमा गरिएको नयाँ अनुसन्धानले प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्सको एउटा उपक्षेत्रले मुसा जातिमा प्रजनन प्रेरणालाई कसरी प्रभाव पार्छ भनी पत्ता लगाएको छ: यसले एक हर्मोनल रूपमा सक्रिय कोर्टिकल सर्किटमार्फत महिलामुशाहरूले कहिले र कसरी जोडी खोज्छन् भन्ने कुरा नियन्त्रित गर्दछ। यो सर्किट मस्तिष्कका विभिन्न तहसँग जोडिएको हुन्छ र “माया हर्मोन” अक्सिटोसिन र अण्डाशयका हर्मोनहरूबाट सक्रिय हुन्छ।
अनुसन्धान सहयोगी इनस इबानेज-टालोनका अनुसार, “यो सर्किटले हर्मोनल अवस्थाहरूलाई सम्भावित जोडीहरूको पहिचानसँग जोडेर जटिल संज्ञानात्मक व्यवहारहरू सञ्चालन गर्छ।” रोचक कुरा के छ भने, पुरुष मुसाहरूमा पनि यो सर्किट हुन्छ, तर यसले उनीहरूमा विपरित प्रभाव पार्छ; उनीहरूको प्रजनन रुचि घट्छ।
वरिष्ठ सहलेखक कुण लीका अनुसार, “यो साझा सर्किटरी हर्मोनल अवस्था र जैविक लिङ्ग दुवैबाट लचिलो रूपमा निर्मित हुन्छ जसले लैंगिक भेदअनुसार सामाजिक व्यवहारका ढाँचाहरू उत्पन्न गर्छ। यसले प्रजनन अवस्थाहरूमा यौन प्रेरणा र सामाजिक रुचि किन फरक हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत पुर्याउन सक्छ।”
यो अध्ययनले मस्तिष्कमा यौनिक द्वैधतालाई पनि उजागर गरेको छ। यसअघि २०१४ मा गरिएको अनुसन्धानले मिडियल प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स (mPFC) मा अक्सिटोसिन रिसेप्टर व्यक्त गर्ने नयाँ प्रकारका मस्तिष्क कोषहरू (OxtrINs) पत्ता लगाएको थियो। अक्सिटोसिन सबै प्रकारका सम्बन्ध—मातृत्व, पारिवारिक, प्रेम, सामाजिक—सँग जोडिएको हर्मोन हो। मुसामा यो OxtrINs सर्किटले प्रजननको लागि स्वीकृति बढाउँथ्यो, तर मात्र महिलामा र केवल फलदायी अवधिमा (एस्ट्रस) मात्र।
पुरुष र महिलामा समान कोष प्रकारले भिन्न प्रभाव पार्ने विचारले हेन्ट्ज र इबानेज-टालोनको नेतृत्वमा थप अध्ययन गरिएको थियो। २०१६ को अध्ययनले देखायो कि OxtrINs को सक्रियता पुरुष मुसामा चिन्ता कम गर्छ, तर महिलामा चिन्तामा कुनै फरक पर्दैन। तर महिलाहरूमा यसले पुरुषमाथि सामाजिक प्राथमिकता देखाउन मद्दत गर्यो।
यसरी, यी अध्ययनहरूले प्रजनन अवस्थाहरूमा आधारित सामाजिक व्यवहारहरूमा mPFC को महत्त्वपूर्ण भूमिका देखाए पनि, “mPFC ले कसरी आन्तरिक हर्मोनल अवस्थालाई महसुस गर्छ र सामाजिक व्यवहारलाई लचकता प्रदान गर्छ भन्ने कुरा अझै अस्पष्ट थियो,” ली भन्छन्।
हालैको अध्ययनमा, जसको केही भाग त्सिङहुआ विश्वविद्यालयमा गरिएको हो, अनुसन्धानकर्ताहरूले यो कुरामा गहिराइ पुर्याए। OxtrINs को अक्सिटोसिन संवेदनशील न्यूरोनहरू मस्तिष्कको विभिन्न तहमा पाइन्थ्यो, तर यस पटक उनीहरूले तह ५ मा ध्यान दिए, जुन मस्तिष्कका अन्य भागसँग सूचना सञ्झाल्छ। यस तहका न्यूरोनहरूले Cacna1h जीन व्यक्त गर्छन्, जुन क्याल्सियम च्यानलहरू बनाउँछ र न्यूरोनहरूले सञ्चार गर्न प्रयोग गर्छन्। यी न्यूरोनहरूले अगाडिको हाइपोथालामस (AHN) सँग जडान हुन्छन्, जुन प्राचीन र हर्मोनद्वारा सञ्चालित भाग हो र आधारभूत आवश्यकताहरू जस्तै भोक, तृष्णा, निद्रा र यौन व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले महिला मुसाहरूलाई पूर्ण एस्ट्रस चक्रमा निगरानी गर्दा Cacna1h+ न्यूरोनहरू ovarian हर्मोनप्रति निकै संवेदनशील देखिए। फलदायी अवधिमा यी न्यूरोनहरू सक्रिय भई महिलाले पुरुषहरूलाई खोज्ने, अस्वीकार गर्ने कम गर्ने र यौन स्वीकृति देखाउने गरिन। अन्ततः, टीमले निर्धारण गर्यो कि Cacna1h+ न्यूरोनहरू हर्मोनद्वारा प्रभाबित मुख्य न्यूरोनहरूको समूह हो जुन OxtrINs मार्फत अक्सिटोसिन संकेतहरू, सामाजिक संकेतहरू र AHN बाट आन्तरिक संकेतहरू प्राप्त गरी सामाजिक-यौन व्यवहारलाई उत्प्रेरित गर्छ।
तर न्यूरोनहरूलाई नियन्त्रण गर्दा माउसहरूमा व्यवहार विपरित देखियो। महिला माउसमा Cacna1h न्यूरोनहरू गैर-फलदायी अवस्थामा सक्रिय पार्दा उनीहरू प्रजननको लागि तयार भएको झैँ व्यवहार गर्न थाले। फलदायी अवधिमा यी न्यूरोनहरूलाई निष्क्रिय पार्दा उनीहरूको रुचि हरायो। पुरुषमा यसको विपरीत थियो; न्यूरोनहरूलाई निष्क्रिय पार्दा यौन रुचि बढ्यो र सक्रिय पार्दा यौन व्यवहार दबियो। यो सर्किटसँग प्रतिक्रिया लूप पनि छ, जसले न्यूरोन क्रियाकलापले व्यवहार सुरु गर्छ र व्यवहारले न्यूरोन सक्रिय पार्छ।
एस्ट्रसमा महिला माउसमा यी न्यूरोनहरू पुरुष संकेतबाट धेरै सक्रिय हुन्छन् र सामाजिक-यौन रुचि बढाउँछन्, तर पुरुषमा यी न्यूरोनहरू महिलाको संकेतमा प्रतिक्रिया दिंदैनन् र यौन रुचि घट्छ। इबानेज-टालोन भन्छिन्, “यो अचम्मको छ—न्यूरोनल सर्किटरी, कोशिका समूह, आणविक अङ्गहरू समान हुँदाहुँदै पनि मात्र व्यक्तिका स्तरमा भिन्नताले यति फरक कार्यात्मक परिणाम ल्याउन सक्छ।” यो अध्ययनले ovarian हर्मोनहरूमा केन्द्रित भए पनि, भविष्यमा उनीहरूले टेस्टोस्टेरोनको प्रभाव अध्ययन गर्ने योजना बनाएका छन्, जुन डिप्रेशन, स्किजोफ्रेनिया, चिन्ता लगायतका विकारसँग जोडिएको छ। ली भन्छन्, “पुरुषमा Cacna1h+ न्यूरोनहरूको फरक कार्यले टेस्टोस्टेरोनले तिनीहरूको विकास वा प्रतिक्रिया क्षमता निर्धारण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ भन्ने देखाउँछ। यसले सामाजिक र भावनात्मक व्यवहारमा लिङ्ग विशेष नियमन र जोखिमका बारेमा महत्वपूर्ण ज्ञान दिन सक्छ।”