हरेक वर्ष नेपालमा करिब २०,००० देखि ४०,००० मानिस सर्पको टोकाइमा पर्छन्, जसमा करिब २,७०० जनाको मृत्यु हुन्छ। तीमध्ये धेरैजसो महिला र बालबालिका तराई क्षेत्रमा पर्ने गर्छन्, जुन दैनिक औसतमा ७ जनाको ज्यान जानु सरह हो। यति गम्भीर समस्या भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा, जहाँ सर्पदंशको घटना बढी हुने गर्छ, प्राथमिक उपचारबारेको जानकारी अत्यन्त न्यून छ। अधिकांशले गलत अभ्यासहरू – जस्तै हातखुट्टा कस्सिएर बाँध्ने, घाउ काट्ने, झाँक्री वा धामीझाँक्रीलाई देखाउने – जस्ता परम्परागत तर हानिकारक उपायहरू अपनाउँछन्, जसले अवस्था झनै बिगार्ने गर्छ। तथ्यांकअनुसार, नेपालमा जम्मा २० प्रतिशत मात्र सर्पदंश पीडित अस्पताल पुग्न सक्छन्, बाँकीमध्ये ४० प्रतिशतको घरमै र ४० प्रतिशतको बाटोमै मृत्यु हुन्छ। यसले देखाउँछ कि अस्पतालसम्मको पहुँच मात्रै होइन, पहिलो क्षणमै हुने प्रतिक्रिया नै जीवनरक्षक हुन सक्छ। विशेषज्ञहरू भन्छन् कि सही प्राथमिक उपचार – जस्तै टोकिएको अङ्गलाई नचलाउने, हल्कासँग पट्टी बाँध्ने, र सकेसम्म चाँडो स्वास्थ्य संस्थामा पुग्ने – ले ज्यान जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। तर यो ज्ञान ग्रामीण भेगमा अझै फैलिएको छैन। तापक्रम वृद्धिका कारण अहिले विषालु सर्पहरू पहाडी र हिमाली जिल्लामा समेत देखिन थालेका छन्। राजधानीमै रहेको शुक्रराज ट्रपिकल अस्पतालले यस वर्षमात्रै ३५० भन्दा बढी सर्पदंशका केसहरू उपचार गरिसकेको छ। तर सरकार वा स्थानीय तहहरूले चेतना फैलाउने अभियानलाई प्राथमिकतामा नराखेका कारण समस्याको जडमा पुगिएको छैन। चोहर्वा सर्पदंश उपचार केन्द्र, झापा चाराली केन्द्र जस्ता स्थानहरूमा सञ्चालित विद्यालय र गाउँस्तरका तालिमले सर्पदंशपछिको गलत अभ्यास ८० प्रतिशतबाट घटाएर ३० प्रतिशतमा झारेको तथ्यले देखाउँछ कि यस किसिमको जनचेतनामूलक कार्यक्रम प्रभावकारी छन्। विशेषज्ञहरू भन्छन् – उपचार केन्द्र, आईसीयू वा भेन्टिलेटरको पहुँच पुर्याउन समय लाग्न सक्छ, तर प्राथमिक उपचारबारे जनतालाई सचेत गराउन ठूलो खर्च वा समय चाहिँदैन। यो संरचनाको नभई नीतिगत कमजोरी हो। यदि सरकारको इच्छाशक्ति भए, सर्पदंशबाट हुने हजारौँ मृत्युहरू सजिलै घटाउन सकिन्छ।
स्रोत: The Kathmandu Post