हालका केही वर्षहरूमा, विशेषगरी २०७२ को भूकम्प र कोभिड-१९ महामारीपछि, मानसिक स्वास्थ्यबारे कुरा हुन थालेको छ। मानिसहरू अब भावनात्मक अवस्था, आघात, तनाव, र चिन्ताजस्ता विषयमा खुला रूपमा बोल्न थालेका छन्। नेपाली समाजका लागि जहाँ यस्ता विषयहरू अझै पनि “ट्याबु” मानिन्छन्, यो परिवर्तन एकदमै महत्वपूर्ण र आवश्यक छ।
तर यो चेतना र छलफल अझै पनि राजधानी काठमाडौंमा मात्र केन्द्रित छ। शहरमा केही हदसम्म काउन्सेलिङ केन्द्रहरू, जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू, सामाजिक सञ्जालका अभियानहरू, र सहायता सञ्जालहरू उपलब्ध छन् — यद्यपि सबैका लागि सजिलै पहुँचमा छैनन्। तर मेरो फिल्ड अनुभवका आधारमा भन्नुपर्दा, उपत्यकाबाहिरको समुदायमा मानसिक स्वास्थ्य अझै पनि मौन, अपरिचित र अदृश्य चुनौतीका रूपमा रहिरहेको छ।
यसले एक महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ — के हामी साँच्चिकै त्यहाँ प्रभाव पार्न चाहन्छौं जहाँ सबैभन्दा बढी आवश्यक छ? वा हामी राजधानीबाहिरका मानिसहरूको मानसिक स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्दै बस्ने हो?
काठमाडौं बाहिरका समुदायमा मानसिक स्वास्थ्यबारे चेतना अझै बढी आवश्यक छ। गरिबी, सीमित अवसरहरू, लैंगिक भेदभाव, परिवारको वैदेशिक रोजगार, र प्राकृतिक विपद्को दीर्घकालीन असरहरूले तीव्र भावनात्मक चोट पुर्याउन सक्छ। तर त्यहाँका धेरै मानिसहरू आफैंले भोगिरहेको अवस्था के हो भन्ने नै जान्दैनन्। “मलाई यस्तो भइरहेको छ” भनेर व्यक्त गर्ने भाषा उनीहरूसँग छैन, र “सहयोग माग्न पाउँछु” भन्ने थाहा समेत छैन।
चेतना अभावकै कारण, धेरैले यी मानसिक अवस्थालाई आफ्नो भाग्य मान्छन्, जसलाई “सहनैपर्छ”, “मजबुत बन्नुपर्छ” भनेर सोच्ने गर्छन्। “चिन्ता” वा “डिप्रेसन” शब्द थाहा नहुन सक्छ, तर उनीहरूले रातभर निद्रा नलाग्ने, भोक नमाग्ने, अत्यधिक तनावले शरीर दुख्ने, वा मन भारी भएर बस्नै नसक्ने अवस्था सजिलै व्यक्त गर्न सक्छन्। यी भावना केवल क्षणिक होइनन् — ती गहिरो मानसिक पीडाका लक्षणहरू हुन्, जसको ध्यान र माया आवश्यक छ।
जब हामी मानसिक स्वास्थ्यकर्मीहरू उपत्यका बाहिरका समुदायसँग काम गर्छौं, हामी प्रत्यक्ष देख्छौं कि चेतना कति कम छ। तर यसको दोष समुदायलाई होइन, प्रणालीलाई जान्छ — किनभने सेवा केवल शहरी क्षेत्रमा सीमित छ र ग्रामीण क्षेत्रमा पुग्न सकेको छैन।
जहाँ चेतना विस्तार हुँदैछ, त्यहाँ पनि धेरैले सामाजिक लाज र आलोचनाका डरले चुपचाप सहने गर्छन्। मानसिक स्वास्थ्यलाई केवल “गम्भीर मानसिक रोग” को चश्माबाट मात्र हेर्ने दृष्टिकोण अब परिवर्तन हुनुपर्छ। जीवनका उतारचढावमा सबैले समान रूपमा सामना गर्न सक्दैनन् — कोही सहजै सम्हाल्छन्, त कोही चुपचाप पीडामा डुब्छन्। त्यही मौनता खतरनाक हुन सक्छ।
त्यसैले नेपालको हरेक गाउँ, नगर, जिल्लामा मानसिक स्वास्थ्यको चेतना अत्यावश्यक छ। मानिसहरूले निडर भएर भावना व्यक्त गर्न सक्ने सुरक्षित ठाउँहरू हुनु जरुरी छ। “मानसिक स्वास्थ्य पनि शारीरिक स्वास्थ्य जत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ” भन्ने कुरा बुझाउने प्रयास हामीले हर स्तरमा गर्नुपर्छ।
तर यस्तो चेतना अभियान “एकपटकको कार्यक्रम” मात्र होइन, दीर्घकालीन र निरन्तर प्रक्रिया हुनुपर्छ। छोटो अवधिका कार्यक्रमहरूले कहिलेकाहीँ उल्टै भ्रम वा डर सिर्जना गर्न सक्छन्। मानसिक स्वास्थ्य साक्षरता बनाउनु भनेको बच्चालाई पहिलोपटक अक्षर सिकाउनु जस्तै हो — शब्द, वाक्य बनाउने सम्म पुग्न समय लाग्छ। त्यसका लागि धैर्यता, निरन्तरता र समझदारी आवश्यक छ।
सकारात्मक पक्ष के छ भने — नेपालमा समुदायहरू आपसमा नजिक छन्। मानिसहरूले छिमेकी, शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी, र स्थानीय नेताहरूलाई विश्वास गर्छन्। यदि हामी यिनै व्यक्तिहरूलाई मानसिक स्वास्थ्यका संकेतहरू बुझ्ने र प्राथमिक सहयोग गर्न तालिम दिन सक्यौं भने, धेरै पीडितसम्म पुग्न सक्छौं — विशेष गरी ती जो सधैं परामर्श सेवा खोज्दैनन्।
विद्यालयहरू केवल गणित वा विज्ञान पढाउने ठाउँ होइन, भावना बुझ्ने सिकाइको ठाउँ बन्न सक्छन्। आमासमुहाहरूलाई भावनात्मक रूपमा सहयोग गर्न प्रशिक्षण दिन सकिन्छ। स्वास्थ्य चौकीहरूमा मानसिक स्वास्थ्य परीक्षण र परामर्श समावेश गर्न सकिन्छ। स्थानीय भाषामा रेडियो कार्यक्रमहरू चलाएर आशा र उपचारका सन्देशहरू दिन सकिन्छ। यस्ता स-साना तर समुदायमै आधारित कदमहरूले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छन्।
यस सबैको मूलमा एउटै कुरा हुन्छ — सहानुभूति। अरू कसरी महसुस गरिरहेका छन् भन्ने कुरामा हाम्रो साँचो चासो। मानसिक स्वास्थ्यलाई हामीले केवल “वर्ल्ड म्यान्टल हेल्थ डे” मा सम्झनु हुँदैन, न त कुनै दुःखद घटनापछि मात्र। यो विषय हाम्रो दैनिकी, कुराकानी, समुदाय र प्रणालीको अङ्ग बन्नुपर्छ।
मानसिक स्वास्थ्य काठमाडौंको मात्र मुद्दा होइन — यो मानवताको मुद्दा हो। र यदि हामी एक राष्ट्रको रूपमा निको हुन चाहन्छौं भने, हामीले काठमाडौंभन्दा बाहिर पुग्नैपर्छ — हरेक कुनामा। परिवर्तन एक सानो कुराकानी, सुन्ने कान, र साझा समझबाट सुरु हुन्छ — कहिलेकाहीँ “ठीक छैन” भन्नु ठिकै हो, र सहयोग माग्नु अझ ठिक कुरा हो।
अन्तमा, मानसिक स्वास्थ्यको कुनै स्थायी ठेगाना हुँदैन — जहाँ मान्छे हुन्छ, त्यहीँ यसको उपस्थिति हुन्छ। त्यसैले चेतना, समझदारी र सहायता पनि त्यहीँ पुग्नुपर्छ।
स्रोत : thekathmandupost